Diabetes and Cellular Aging: Expensive Drugs vs. Practical Prevention
ဆဲလ်တွေကို အိုမင်းစေတဲ့ ဆီးချိုရောဂါ၊ ဈေးကြီးတဲ့ ဆေးဝါးတွေနဲ့ လက်တွေ့ကျတဲ့ ကာကွယ်နည်း
အားလုံးပဲ မင်္ဂလာပါ။ ဒီနေ့မှာတော့ ကျွန်တော်တို့ ပတ်ဝန်းကျင်မှာ အဖြစ်များလာတဲ့ ဆီးချို (Type 2 Diabetes) ကို ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲဆိုတာကို ကျန်းမာရေးအသိပညာ (Health Education) နဲ့ သက်တမ်းရှည်ကျန်းမာစွာ နေထိုင်ခြင်း (Longevity) ရှုထောင့်တွေကနေ ဆွေးနွေးချင်ပါတယ်။ ဆရာဝန်တစ်ယောက်ရဲ့ အမြင် (Medicine View) ကနေ လက်တွေ့ကျကျ မျှဝေပေးသွားမှာပါ။
ဆီးချိုဆိုတာ ရုတ်တရက်ဖြစ်လာတဲ့ ရောဂါမဟုတ်ဘဲ နှစ်ချီပြီး မှားယွင်းတဲ့ နေထိုင်စားသောက်မှုတွေကနေ တဖြည်းဖြည်း ပုံပေါ်လာတာပါ။ ဒါကြောင့် ကာကွယ်မှုက အရေးအကြီးဆုံး ဖြစ်ပါတယ်။
ဆီးချိုရောဂါ (Type 2 Diabetes) ကို သွေးတွင်းသကြားဓာတ် တက်တဲ့ ရောဂါတစ်ခုတည်းအနေနဲ့ သတ်မှတ်လို့ မရတော့ပါဘူး။ ခေတ်သစ်ဆေးပညာနဲ့ သက်တမ်းရှည်ကျန်းမာစွာနေထိုင်ရေး (Longevity) ရှုထောင့်တွေအရ ဆီးချိုဆိုတာ ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ ဆဲလ်တွေကို အလျင်အမြန် အိုမင်းရင့်ရော်စေတဲ့ (Accelerated Cellular Aging) အဓိက တရားခံဖြစ်လာပါတယ်။ (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40423634/)
ဆီးချိုနှင့် ဆဲလ်များ အိုမင်းရင့်ရော်ခြင်း (Premature Cellular Aging)
သွေးကြောထဲမှာ သကြားဓာတ်တွေ အမြဲလိုလို မြင့်တက်နေတဲ့အခါ ခန္ဓာကိုယ်ထဲက ပရိုတင်း (Protein) နဲ့ အဆီ (Lipid) တွေနဲ့ သွားပေါင်းပြီး Advanced Glycation End-products (AGEs) ဆိုတဲ့ ဒြပ်ပေါင်းတွေ ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ဒီ AGEs တွေဟာ ဆဲလ်တွေကို ပျက်စီးစေပြီး ဓာတ်တိုးဆန့်ကျင်မှု (Oxidative Stress) နဲ့ နာတာရှည် ရောင်ရမ်းမှု (Chronic Inflammation) တွေကို ဖြစ်စေပါတယ်။ အကျိုးဆက်အနေနဲ့ သွေးကြောတွေ တင်းမာလာမယ်၊ အရေပြားတွေ တွန့်တွဲလာမယ်၊ ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါတွေရဲ့ လုပ်ဆောင်ရည်တွေ ကျဆင်းလာပြီး သာမန်လူတွေထက် ပိုပြီး မြန်မြန် အိုမင်းရင့်ရော်လာစေပါတယ်။ အသက်ရှည်ရှည် ကျန်းမာချင်တယ်ဆိုရင် သွေးတွင်းသကြားဓာတ်ကို ထိန်းချုပ်ဖို့က မဖြစ်မနေ လိုအပ်တဲ့ အရာပါ။
ဆီးချိုရောဂါ (Diabetes Mellitus) ကို အချိန်မီ မထိန်းချုပ်နိုင်ပါက သွေးတွင်းသကြားဓာတ်များ စဉ်ဆက်မပြတ် မြင့်မားနေခြင်းကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်အနှံ့အပြားရှိ သွေးကြောများနှင့် အာရုံကြောများကို တိုက်ရိုက်ဖျက်ဆီးကာ အောက်ပါ နောက်ဆက်တွဲ ဆိုးကျိုးများကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။
သွေးကြောငယ်များ ပျက်စီးခြင်း (Microvascular Complications)
မျက်စိထိခိုက်ခြင်း (Diabetic Retinopathy): မျက်လုံးမြင်လွှာရှိ သွေးကြောငယ်လေးများ ပေါက်ပြဲပျက်စီးရာမှ အမြင်အာရုံ ဝေဝါးလာပြီး နောက်ဆုံးတွင် မျက်စိကွယ်သည်အထိ ဆိုးရွားနိုင်ပါတယ်။
ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်း (Diabetic Nephropathy): ကျောက်ကပ်ရှိ အညစ်အကြေး စစ်ထုတ်သည့် စနစ်ကို ထိခိုက်စေပြီး ဆီးထဲတွင် ပရိုတင်း (Protein) များ စတင်ပါဝင်လာပါတယ်။ အချိန်ကြာလာသည်နှင့်အမျှ နာတာရှည် ကျောက်ကပ်ပျက်စီးခြင်း (Chronic Kidney Disease) နှင့် ကျောက်ကပ်ဆေးရသည့် အဆင့်အထိ ရောက်ရှိနိုင်ပါတယ်။
အာရုံကြောထိခိုက်ခြင်း (Diabetic Neuropathy): ခြေဖျား၊ လက်ဖျားများ ထုံကျဉ်ခြင်း၊ ပူစပ်ပူလောင်ဖြစ်ခြင်းနှင့် နာကျင်ခြင်းတို့ ခံစားရတတ်ပါတယ်။ အာရုံခံစားမှု လျော့ကျသွားတဲ့အတွက် ခြေထောက်တွင် ထိခိုက်ရှနာဖြစ်ပါက အလွယ်တကူ မသိရှိဘဲ အနာပိုးဝင် ပုပ်ဟောင်းဆွေးကာ ခြေလက်ဖြတ်တောက်ရသည့် (Amputation) အန္တရာယ် အလွန်မြင့်မားပါတယ်။
သွေးကြောကြီးများ ပျက်စီးခြင်း (Macrovascular Complications)
နှလုံးသွေးကြောကျဉ်းရောဂါ (Cardiovascular Diseases): သွေးကြောနံရံများတွင် အဆီများ စုပုံလာမှုကို ပိုမိုမြန်ဆန်စေပြီး နှလုံးသွေးကြောပိတ်ခြင်း၊ ရုတ်တရက် နှလုံးရပ်ခြင်း (Heart Attack) ဖြစ်နိုင်ခြေကို သာမန်လူထက် အဆပေါင်းများစွာ မြင့်တက်စေပါတယ်။
ဦးနှောက်သွေးကြောရောဂါ (Cerebrovascular Disease): ဦးနှောက်သို့ သွေးထောက်ပံ့မှု လျော့ကျခြင်းနှင့် သွေးကြောများ ပိတ်ဆို့ခြင်းကြောင့် လေဖြတ်ခြင်း (Stroke) ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။
ခြေလက်သွေးကြောများ ပိတ်ဆို့ခြင်း (Peripheral Arterial Disease): ခြေထောက်ဆီသို့ သွားသော သွေးကြောများ ကျဉ်းသွားခြင်းကြောင့် လမ်းလျှောက်လျှင် ခြေသလုံးကြွက်သားများ နာကျင်ခြင်းနှင့် အနာကျက်ရန် ခက်ခဲခြင်းတို့ ဖြစ်စေပါတယ်။
Diabetes complication
ကိုယ်ခံအားစနစ် ကျဆင်းခြင်းနှင့် အခြားဆိုးကျိုးများ
ကူးစက်ရောဂါများ ပိုမိုဖြစ်ပွားလွယ်ခြင်း: သွေးတွင်းသကြားဓာတ် မြင့်မားနေခြင်းက သွေးဖြူဥများ၏ ရောဂါပိုး တိုက်ဖျက်နိုင်စွမ်းကို ကျဆင်းစေပါတယ်။ ထို့ကြောင့် တီဘီရောဂါ (Tuberculosis)၊ အဆုတ်ရောင်ရောဂါ (Pneumonia)၊ ဆီးလမ်းကြောင်း ပိုးဝင်ခြင်းနှင့် အရေပြား မှိုစွဲခြင်းများ အလွယ်တကူ ဖြစ်ပွားနိုင်ပြီး ကုသရာတွင်လည်း အချိန်ပိုကြာတတ်ပါတယ်။
သွားနှင့် ခံတွင်း ပြဿနာများ: သွားဖုံးရောင်ခြင်း၊ သွားကျိန်းခြင်းနှင့် သွားကျွတ်ခြင်းများ ပိုမို လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပွားနိုင်ပါတယ်။
ဆီးချိုရောဂါ၏ နောက်ဆက်တွဲ ဆိုးကျိုးများသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အရေးကြီးသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို တဖြည်းဖြည်းချင်း ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်သောကြောင့် ရောဂါမဖြစ်ပွားမီ ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်းနှင့် ဖြစ်ပွားလာပါက စနစ်တကျ ကုသမှုခံယူခြင်းသည်သာ အကောင်းဆုံးနည်းလမ်း ဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာပြည်တွင် ဆီချိုရောဂါရှိလျက်နဲ့ ဆေးကို သေသေချာချာဆရာဝန်နဲ့တိုင်ပင်ပြီ သောက်ရကောင်းမှန်း မသိတဲ့ လူတချို့ကို လည်းတွေ့ ဖူးပါတယ်။ မိမိက ဆီချိုရှိပြီ ဆိုပါက ဆီချိုကြောင့်ဖြစ်လာမည့်နောက်ဆက် တွဲဆိုကျိုးတွေ့ မခံစားရအောင် အနည်းဆုံး ၃ လတကြိမ် HbA1c စစ်ကာ ဆရာဝန်နဲ့ သေချာတိုင်ပင်ကာ ဆေးကို သေသေချာချာသောက်သုံးသင့်ပါတယ်လို့ အကြံပြုပါရစေ ခင်ဗျ.....
ဆက်ပြီတော့ ဆီချိုရေားဂါ မဖြစ်ပွားအောင် ဘယ်လို ကြိုတင်ကာကွယ်ရမလဲဆိုတာ လေ့လာကြည့် ရအောင် ဗျာ .....
ကာကွယ်ခြင်း (Preventive Approach)
၁။ အာဟာရ (Nutrition)
အာဟာရပိုင်းမှာ သွေးတွင်းသကြားဓာတ် ရုတ်တရက် ထိုးတက်ခြင်း (Insulin Spikes) ကို ရှောင်ရှားဖို့က အဓိကပါ။
Complex Carbohydrates ကိုသာ ရွေးချယ်ပါ: အလွယ်တကူ ဝယ်စားလို့ရတဲ့ ပေါင်မုန့်ဖြူတွေ၊ သကြားပါဝင်မှုများတဲ့ အစားအစာတွေဟာ သကြားဓာတ်ကို မြန်မြန် တက်စေပါတယ်။ Wholemeal bread (ဂျုံကြမ်းပေါင်မုန့်) လိုမျိုး အမျှင်ဓာတ် အပြည့်အဝပါတဲ့ အစားအစာတွေက အူလမ်းကြောင်းကနေ သကြားစုပ်ယူမှုကို နှေးစေပါတယ်။ ဆန်အဖြူ အစား ဆန်လုံညို ကို ရွေးချယ်စားသုံးပါ။
Micro-nutrients ကို အာရုံစိုက်ပါ: ဟင်းသီးဟင်းရွက် အစိမ်းရောင်တွေ၊ အခွံမာသီးတွေနဲ့ ကျန်းမာရေးနဲ့ ညီညွတ်တဲ့ အဆီ (Healthy fats) တွေက ဆဲလ်တွေ ရောင်ရမ်းမှုကို လျှော့ချပေးပြီး AGEs တွေ ဖြစ်ပေါ်မှုကို တားဆီးပေးပါတယ်။
Time-Restricted Eating: ညဘက် နောက်ကျမှ စားသုံးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး နေ့စဉ် အစာစားတဲ့ အချိန်ကို သတ်မှတ်ထားခြင်းက ပန်ကရိယကို အနားရစေပြီး အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်းကို ပိုကောင်းစေပါတယ်။
၂။ နေ့စဉ်လှုပ်ရှားမှုနဲ့ လေ့ကျင့်ခန်း (Movement & Exercise)
ဆီးချိုကာကွယ်ဖို့အတွက် ခန္ဓာကိုယ်ရဲ့ အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်နိုင်စွမ်း (Insulin Sensitivity) ကောင်းဖို့ လိုပါတယ်။
Aerobic & Endurance: ကျွန်တော်ဆိုရင် အားလပ်ရက်တွေမှာ Trail running (လမ်းကြမ်းပြေးခြင်း) နဲ့ Long-distance ပြေးတာတွေကို ပုံမှန်လုပ်ဖြစ်ပါတယ်။ ခပ်မှန်မှန် ပြေးတာ၊ လမ်းလျှောက်တာတွေက သွေးတွင်းသကြားဓာတ်ကို လောင်ကျွမ်းစေပါတယ်။
Strength Training: တစ်ပတ်ကို ၃ ရက် ၄ ရက်လောက် Gym သွားပြီး Weight training လုပ်တာက ကြွက်သား (Muscle mass) ကို တည်ဆောက်ပေးပါတယ်။ ကြွက်သားတွေက သကြားဓာတ်ကို အဓိက သိုလှောင်ပေးတဲ့ နေရာ (Glucose sink) တွေဖြစ်လို့ ကြွက်သားများလေ ဆီးချိုဖြစ်ဖို့ အခွင့်အလမ်း နည်းလေပါပဲ။ https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/preventing-type-2-diabetes
၃။ ဆေးပညာရှုထောင့် - Anti-Diabetic Agents များရဲ့ အခန်းကဏ္ဍ
ဆီးချိုဆေးတွေဟာ ဆီးချိုဖြစ်မှ သောက်ရတာ မှန်ပေမယ့်၊ ယခုနောက်ပိုင်း ဆေးပညာလေ့လာမှုတွေအရ တချို့သော Anti-diabetic agents တွေဟာ ရောဂါမဖြစ်အောင် ကာကွယ်ရာမှာ (Prediabetes အဆင့်) နဲ့ Longevity (အသက်ရှည်ကျန်းမာခြင်း) တွေမှာပါ အရေးပါလာပါတယ်။
Metformin: ဆီးချိုကုသရာမှာ ဆယ်စုနှစ်ချီ သုံးလာတဲ့ အခြေခံအကျဆုံး ဆေးပါ။ အင်ဆူလင် အလုပ်လုပ်တာကို ပိုကောင်းစေသလို၊ လက်ရှိမှာ အိုမင်းရင့်ရော်မှုကို တားဆီးပေးနိုင်တဲ့ (Anti-aging) အာနိသင် ရှိ/မရှိ ဆိုတာကိုပါ Longevity researchers တွေက အာရုံစိုက် လေ့လာနေကြပါတယ်။
GLP-1 Receptor Agonists (ဥပမာ - Semaglutide/Ozempic): မကြာသေးမီကမှ ခေတ်စားလာတဲ့ ဒီဆေးတွေဟာ အစားအသောက် စားချင်စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ပေးပြီး ကိုယ်အလေးချိန်ကို သိသိသာသာ ကျစေပါတယ်။ အဝလွန်နေတဲ့ သူတွေမှာ ဆီးချိုမဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးတဲ့ (Preventive) နေရာမှာပါ အသုံးပြုလာကြပါတယ်။
SGLT2 Inhibitors (ဥပမာ - Empagliflozin, Dapagliflozin): သွေးတွင်းက ပိုလျှံနေတဲ့ သကြားဓာတ်တွေကို ဆီးထဲကနေ စွန့်ထုတ်ပေးတဲ့ ဆေးတွေပါ။ သူတို့ရဲ့ အားသာချက်က ဆီးချိုကျစေရုံသာမက နှလုံးနဲ့ ကျောက်ကပ်ကိုပါ အထူးကာကွယ်ပေးနိုင်လို့ သက်တမ်းရှည် ကျန်းမာရေးအတွက် အလွန်အရေးပါတဲ့ ဆေးတွေ ဖြစ်လာပါတယ်။
Anti-Diabetic Agents များ၏ ဈေးနှုန်းကြီးမြင့်မှု
ယနေ့ခေတ် ဆီးချိုကုသမှုမှာ သုံးနေတဲ့ ဆေးဝါးအသစ်တွေဟာ အင်မတန် အစွမ်းထက်ပါတယ်။ GLP-1 Receptor Agonists (ဥပမာ - Semaglutide/Ozempic) လို ဆေးတွေက ကိုယ်အလေးချိန်ကိုပါ ကျစေပြီး SGLT2 Inhibitors တွေက နှလုံးနဲ့ ကျောက်ကပ်ကို အထူးကာကွယ်ပေးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဒီဆေးတွေရဲ့ အကြီးမားဆုံး အားနည်းချက်က ဈေးနှုန်း အလွန်ကြီးမြင့်ခြင်း ပါပဲ။
ရေရှည် သောက်သုံးဖို့ သို့မဟုတ် ထိုးဖို့အတွက် လစဉ် ကုန်ကျစရိတ်က သာမန်လူတစ်ယောက်အတွက် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး အလွန်ဖြစ်စေပါတယ်။ Metformin လို အခြေခံဆေးမျိုးကလွဲရင် ကျန်တဲ့ ခေတ်ပေါ်ဆေးဝါးတွေနဲ့ ရောဂါကို ထိန်းချုပ်ဖို့ဆိုတာ ငွေကြေးအရ အမြဲတမ်း မလွယ်ကူလှပါဘူး။ ဒါကြောင့် ရောဂါဖြစ်မှ ဆေးဝယ်သောက်မယ်ဆိုတဲ့ အကြံအစည်ထက်၊ မဖြစ်ခင် ကြိုတင်ကာကွယ်ခြင်း (Preventive Approach) ကသာ အကုန်အကျအသက်သာဆုံးနဲ့ အထိရောက်ဆုံး နည်းလမ်းဖြစ်ပါတယ်။
Health Education & Longevity (ကျန်းမာရေးအသိပညာနှင့် သက်တမ်းရှည်ခြင်း)
Longevity ဆိုတာ အသက် (၈၀)၊ (၉၀) အထိ ရှင်သန်နေဖို့သက်သက် မဟုတ်ပါဘူး။ အသက်ကြီးလာတဲ့တိုင်အောင် အိပ်ရာထဲမလဲဘဲ၊ ကိုယ့်ခြေထောက်ပေါ် ကိုယ်ရပ်တည်ပြီး တက်တက်ကြွကြွ နေထိုင်နိုင်တဲ့ "Healthspan" ရှည်ဖို့က ပိုအရေးကြီးပါတယ်။ ဆီးချိုရောဂါက သွေးကြောတွေကို ပျက်စီးစေပြီး နှလုံး၊ ကျောက်ကပ်၊ မျက်စိ စတဲ့ အင်္ဂါတွေကို ထိခိုက်စေလို့ Longevity ရဲ့ အကြီးမားဆုံး ရန်သူပါ။
နိဂုံးချုပ်အနေနဲ့ ပြောရရင် ဆီးချိုကို ကာကွယ်ဖို့ဆိုတာ မှော်ဆန်တဲ့ နည်းလမ်းမရှိပါဘူး။ နေ့စဉ် ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု လုပ်ပါ (Gym ပဲဆော့ဆော့၊ ပြေးပဲပြေးပြေး)၊ Whole foods တွေကို ရွေးချယ်စားသုံးပါ၊ လိုအပ်လာရင် ဆီချို စစ်ဆေးမှုတွေ့ပြုလုပ်ပါ။ ဆီချိုရှိပြီဆိုပါက ဆရာဝန်နဲ့ တိုင်ပင်ပြီး ဆီချိုဆေးများ သောက်သုံးပါ။ မဖြစ်ခင်ကတည်းက ကြိုတင်ကာကွယ်မှုတွေ ပြုလုပ်ပါ။
ဈေးကြီးတဲ့ ဆေးဝါးတွေပေါ်မှာ မှီခိုမယ့်အစား နေ့စဉ်စားသောက်နေတဲ့ အာဟာရနဲ့ ပုံမှန်လေ့ကျင့်ခန်းတွေကို ဆေးဝါးတစ်ခွက်လို သဘောထားပြီး ပြုပြင်နေထိုင်သွားမယ်ဆိုရင် အိုမင်းရင့်ရော်မှုကို နှေးကွေးစေပြီး အသက်ရှည်ကျန်းမာတဲ့ ဘဝကို ပိုင်ဆိုင်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။
ဆက်လက်ပြီတော့ သွေးတိုးရောဂါအကြောင်းဆက်လက် ပြီးတော့ ဖတ်ရှုဖို့ ဖိတ်ခေါ်ပါရစေ ခင်ဗျ .....How to lower blood pressure: Why hypertension recognize as a silent killer
Comments